Work and Travel nedir? J-1 programı, şartları ve işleyişi

Work and Travel adını büyük ihtimalle bir arkadaşından, bir WhatsApp grubundan ya da kampüste dağıtılan bir broşürden duydun. Anlatılanlar genellikle iki uçta toplanıyor: ya “yazın Amerika'da çalışıp hem biriktirdim hem gezdim” ya da “çok çalıştım, beklediğim gibi olmadı”. Programın ne olduğunu ve ne olmadığını resmî tanımından başlayarak anlatmak, bu iki anlatının arasındaki gerçeği görmeni kolaylaştırıyor.

Kısa tanım: J-1 Summer Work Travel

Türkiye'de Work and Travel ya da kısaca WAT denen program, ABD'nin J-1 değişim ziyaretçisi programlarından biri olan Summer Work Travel. ABD Dışişleri Bakanlığı'nın program sayfasına göre program, ABD dışındaki üniversitelerde okuyan öğrencilerin yaz tatillerinde ABD'de yaşayıp çalışmasına ve oradaki insanlarla, yaşam biçimiyle tanışmasına imkân veriyor.

Bu tanımda iki nokta önemli. Birincisi, program bir iş vizesi değil, bir kültürel değişim programı; çalışmak programın parçası ama tek amacı değil. İkincisi, program geçici: yaz tatili için tasarlanmış ve okul başlamadan bitiyor.

Kimler katılabilir?

Resmî program sayfası katılımcıların şu koşulları taşıması gerektiğini yazıyor:

• İngilizce konuşulan bir ortamda rahatça iletişim kurabilecek kadar İngilizce bilmek.
• ABD dışında, sınıf içi eğitim veren akredite bir yükseköğretim kurumunda tam zamanlı öğrenci olmak ve eğitimine aktif olarak devam etmek.
• Yükseköğretimde en az bir dönemi (ya da dengini) başarıyla tamamlamış olmak.
• Vize muafiyeti programındaki bir ülkeden gelmiyorsa, ABD'ye girmeden önce bir işe yerleştirilmiş olmak.

Son madde Türkiye'den katılanlar için doğrudan geçerli: Türkiye ABD'nin vize muafiyeti programında yer almadığı için işin yola çıkmadan önce ayarlanmış olması gerekiyor. Bu yüzden Türkiye'deki süreçte iş bulma, vize başvurusundan önce gelir.

Sponsor kuruluşlar ve şirketler bu temel koşullara kendi kriterlerini de ekleyebiliyor. Hazırlık sınıfı, son sınıf, açık ya da uzaktan öğretim gibi özel bir durumun varsa uygunluğunu başvurmadan önce şirketine ve sponsoruna yazılı olarak sormanı öneriyoruz.

Program ne kadar sürer, ne zaman gidilir?

Resmî sayfaya göre programın azami süresi dört ay ve katılımcıların üniversiteleri açılmadan önce ülkelerine dönmesi gerekiyor. Pratikte program tarihlerini senin okulunun resmî yaz tatili belirliyor. Bu nedenle şirketler başvuru sırasında genellikle okulunun akademik takvimini ya da tatil tarihlerini gösteren bir belge istiyor.

Program tarihlerin, sponsorunun düzenlediği DS-2019 belgesinde yazar. J-1 katılımcıları genellikle program başlangıcından en fazla 30 gün önce ABD'ye girebiliyor ve program bitişinden sonra ülkeden ayrılmak için 30 günlük bir süreleri oluyor; bu ek sürede çalışmak mümkün değil. Kesin tarihler için DS-2019'undaki tarihleri ve sponsorunun yönlendirmesini esas al.

Başvuru takviminin ay ay nasıl ilerlediğini 2027 başvuru süreci ve takvimi yazısında anlattık.

Hangi işlerde çalışılır?

Program kurallarına göre sponsorlar katılımcıları yalnız mevsimlik ya da geçici işlere ve ABD vatandaşlarıyla düzenli iletişim kurmaya, ABD kültürünü deneyimlemeye imkân veren pozisyonlara yerleştirebiliyor. Bu tanıma uyan işler çoğunlukla turizmin yazın yoğunlaştığı yerlerde çıkıyor: sahil kasabalarındaki restoranlar ve oteller, milli park çevresindeki tesisler, eğlence parkları, tatil bölgelerindeki mağazalar.

Aynı sayfada sponsorların katılımcıları yerleştiremeyeceği işler de tek tek sayılıyor. Öne çıkanlar şunlar:

• Özel evlerde çocuk bakımı, yaşlı bakımı, bahçıvanlık, şoförlük gibi ev içi işler.
• Ehliyet gerektiren araç ya da tekne kullanma işleri.
• Çalışma saatleri ağırlıklı olarak gece 22.00 ile sabah 06.00 arasına denk gelen işler.
• Büyük ölçüde komisyona dayanan, asgari ücreti garanti etmeyen işler.
• Satacağın ürünü önceden satın almanı gerektiren satış işleri.
• Depo, katalog ya da çevrim içi sipariş dağıtım merkezi işleri.
• Hasta ile temas içeren klinik bakım işleri ve yetişkin eğlence sektöründeki her türlü iş.
• Lisans gerektiren işler ve stajyer ya da kamp danışmanı gibi ayrı bir J kategorisi olan pozisyonlar.

İş teklifinin nasıl geldiğini ve teklifte neye bakman gerektiğini iş teklifi ve sponsor rehberinde ayrıntılı anlattık.

Kazanç ve vergiler hakkında gerçekçi beklenti

Resmî sayfa, sponsorların katılımcılara en az bölgedeki geçerli ücretin ödenmesini sağlaması gerektiğini ve bu ücretin eyalet ya da federal asgari ücretten hangisi yüksekse onu karşılaması gerektiğini yazıyor; fazla mesai de eyalet kurallarına göre ödenmeli. Asgari ücret eyaletten eyalete değiştiği için güncel tutarları ABD Çalışma Bakanlığı'nın eyalet listesinden kontrol edebilirsin.

Ne kadar biriktirebileceğin ise saatlik ücretten çok haftada kaç saat çalıştığına, konaklamaya ne ödediğine ve yaşadığın yerin pahalılığına bağlı. Bu yüzden “Work and Travel'da şu kadar para kazanılır” diye bir rakam yazmıyoruz; aynı sezonda aynı şirketle giden iki öğrencinin sonucu çok farklı olabiliyor.

Vergi tarafında bilmen gereken iki şey var. Kazancından federal gelir vergisi ve çoğu eyalette eyalet gelir vergisi kesiliyor. Buna karşılık ABD Gelir İdaresi (IRS), J-1 statüsündeki ve vergi açısından yerleşik sayılmayan katılımcıların genellikle Sosyal Güvenlik ve Medicare vergilerinden muaf olduğunu belirtiyor. İlk maaş bordronda bu kesintilerin doğru yapılıp yapılmadığını kontrol etmek iyi bir alışkanlık.

Kim ne yapar: sen, şirket, sponsor ve işveren

• Sen: Uygunluk koşullarını taşır, belgelerini hazırlar, iş görüşmelerine ve vize mülakatına girersin.
• Türkiye'deki şirket: Kaydını alır, evrakını toplar, iş görüşmelerini ayarlar ve süreç boyunca seni yönlendirir.
• Sponsor kuruluş: Uygunluğunu değerlendirir, işi denetler, DS-2019 belgeni düzenler ve ABD'deyken seninle düzenli temas kurar.
• İşveren: Seni iş teklifinde yazan pozisyonda ve koşullarda çalıştırır.
• ABD konsolosluğu: Vize başvurunu değerlendirir ve kararı verir.

Resmî program sayfası, istismar ya da sömürüye maruz kalan katılımcılar için ABD Dışişleri Bakanlığı'nın ücretsiz hattını da yayımlıyor: 1-866-283-9090. Sorun yaşarsan önce sponsoruna ulaşman gerekir, ama bu numarayı telefonuna kaydetmek iyi bir fikir.

Süreç adım adım

Şirketten şirkete ayrıntılar değişse de Türkiye'den katılım genellikle şu sırayla ilerliyor:

1. Şirketleri araştırıp karşılaştırırsın ve birini seçersin.
2. Kaydolur, sözleşmeyi imzalar ve ilk ödemeyi yaparsın.
3. İngilizce ve uygunluk görüşmesine girersin.
4. İş fuarları ya da işveren görüşmeleriyle bir iş teklifi alırsın.
5. Sponsor iş teklifini onaylar ve DS-2019 belgeni düzenler.
6. SEVIS I-901 ücretini ödersin.
7. DS-160 formunu doldurur, vize başvuru ücretini öder ve randevu alırsın.
8. J-1 vize mülakatına girersin.
9. Vize çıktıktan sonra uçak biletini alırsın.
10. ABD'ye varınca sponsoruna bildirimde bulunur, işine başlar ve Sosyal Güvenlik Numarası başvurunu yaparsın.
11. Program bitince seyahat eder ve okul başlamadan dönersin.

soWAT bu süreci on aşamalı bir yolculuk haritası olarak takip etmeni sağlıyor; aşamaları nasıl çalışır sayfasında görebilirsin.

Work and Travel herkese uygun mu?

Değil ve bunu baştan bilmek, yanlış beklentiyle yola çıkmaktan iyi. Şu durumlardan biri sana uyuyorsa kararı bir kez daha düşün:

• Kesin ve yüksek bir birikim bekliyorsan. Kazanç çalışma saatine ve yaşam maliyetine göre çok değişir.
• Fiziksel olarak yorucu, ayakta geçen işlerde çalışmak istemiyorsan. Mevsimlik işlerin önemli bir bölümü böyle.
• İngilizce konuşmaktan çok çekiniyorsan. İşin de günlük hayatın da dili İngilizce olacak.
• Okulunun takvimi programın gerektirdiği tarihlere uymuyorsa.

Bunların hiçbiri kesin bir engel değil. Ama beklentini gerçekçi kurarsan, yaz boyunca karşılaşacağın zorluklar seni şaşırtmaz.

soWAT bu süreçte nerede duruyor?

soWAT bir Work and Travel şirketi ya da sponsor değil; program satmaz, vize işlemi yürütmez ve iş yerleştirmesi yapmaz. Yaptığı iş seni organize etmek: üniversite e-postanla doğrulanmış öğrencilerle ekip kurmanı, şirketleri aynı ölçütlerle karşılaştırmanı ve süreci adım adım takip etmeni sağlar.

Aynı okuldan ya da aynı şehirden gidecek öğrencilerle tanışmak için WAT topluluklarına göz atabilir, uygulamanın durumunu indirme sayfasından takip edebilirsin. Platformla ilgili diğer sorular için sık sorulan sorular sayfası hazır. Şirket seçimine geçmeye hazırsan sıradaki okuma: en iyi Work and Travel şirketleri nasıl seçilir.